De handelspost in Alexandrette (Iskenderun) en zijn betekenis voor Nederlandse kooplieden
Stel je even voor: een havenstadje aan de Middellandse Zee, net iets ten noorden van Cyprus.
Een plek waar de geur van koffie, specerijen en nieuwsgierigheid in de lucht hangt. Voor veel Nederlanders is Iskenderun (vroeger Alexandrette) slechts een stip op de kaart, een ankerplaats voor cruiseschepen of een haven voor vracht naar Turkije. Maar schijn bedriegt. Decennialang was deze stad de onmisbare poort waardoor Nederlandse kooplieden het hart van het Midden-Oosten binnenstormden. Dit is het verhaal van een handelspost die de wereld kleiner maakte voor de Nederlandse economie.
Waarom iedereen naar Iskenderun wilde
Om te begrijpen waarom deze haven zo belangrijk was, moeten we terug naar de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw.
Syrië was toen een groeiende markt met een enorme honger naar Europese producten. Maar hoe krijg je die spullen daar? De logische keuze was de haven van Beiroet in Libanon.
Alleen had dat een groot probleem: het was een drukke, dure haven en de route ernaartoe was lang en lastig. Toen kwam Iskenderun in beeld.
De ligging was goud waard. Het ligt dieper landinwaarts en dichter bij Damascus, de hoofdstad van Syrië.
De Nederlandse aanwezigheid: van textiel tot suiker
Voor schepen was het veel efficiënter om daar aan te meren. Bovendien had de Turkse overheid (onder Ottomaanse en later Duitse invloed) een slimme strategie: ze maakten het buitenlandse schepen erg makkelijk gemaakt om daar aan te leggen. Lage havengelden en een relatief open houding zorgden ervoor dat Iskenderun in een stroomversnelling raakte. Het werd de achterdeur naar Syrië.
Waar geld te verdienen viel, waren de Nederlanders erbij. Ons land had in die tijd een reputatie hoog te houden als handelsnatie.
Grote spelers zoals de Nederlandse Handelsmaatschappij (NHM) – de voorloper van ABN AMRO – hadden hun tentakels al ver uitgestrekt. Zij zagen Iskenderun als een goudmijn. De handel was simpel maar lucratief.
Aan de ene kant van de schepen: Nederlandse producten. We exporteerden massaal textiel, suiker, koffie en machines naar Syrië, waar onze kooplieden vaak rustten in een caravanserai langs de Syrische route.
Aan de andere kant: grondstoffen die Europa nodig had. Syrisch katoen, zaden en olijfolie werden via Iskenderun ingescheept en belanden uiteindelijk in fabrieken en keukens in Nederland. Het was een win-winsituatie. De Syriërs kregen moderne producten, en de Nederlandse handelaren vulden hun zakken.
De oorlog die alles veranderde
De Tweede Wereldoorlog gooide roet in het eten. Toen Duitsland en Italië hun invloedssferen uitbreidden, veranderde Iskenderun van een vrijhandelspoort in een strategisch militair doel.
De Turkse overheid, onder druk, werd strenger. De handel met Nederland werd ontmoedigd en uiteindelijk stilgelegd. De schepen die voorheen vol laadden met katoen en textiel, moesten uitwijken of bleven aan de ketting, wat een abrupt einde maakte aan de gebruikelijke havenpraktijken in Smyrna.
Voor de Nederlandse kooplieden was dit een klap. De handelsroutes naar Aleppo werden onderbroken en de contacten met Syrië verloren.
Het was een harde les in hoe fragiel handel kan zijn wanneer politiek en oorlog zich ermee bemoeien.
De moeilijke wederopbouw na 1945
Toen de kanonsrook was opgetrokken, probeerde iedereen de draad weer op te pakken.
Iskenderun werd weer open gesteld, maar de wereld was veranderd. De Nederlanders kwamen terug, maar het was niet meer zoals vroeger. Allereerst was de haven zelf beschadigd.
Daarnaast was de concurrentie toegenomen. Landen als Frankrijk en Italië, die ook hun eigen belangen hadden in de regio, pakken hun stukje van de taart op.
Bovendien moderniseerde Turkije de haven flink in de jaren vijftig en zestig.
Er werden nieuwe dokken gebouwd en de capaciteit vergroot. Dat klinkt goed, maar het betekende ook dat de markt professioneler en competitiever werd. De tijd dat je als Nederlandse handelaar makkelijk binnenstapte en de handel domineerde, was voorbij. De NHM en andere bedrijven moesten hard werken om hun positie terug te winnen. Ze investeerden in opslag en transport, maar de cijfers liegen niet: de export naar Syrië bleef ver achter bij de gloriedagen van voor de oorlog.
Het verval: de Nederlandse invloed verdwijnt
Vanaf de jaren zeventig ging het hard bergafwaarts met de Nederlandse dominantie in Iskenderun. Twee factoren speelden een cruciale rol:
- Politieke instabiliteit: Syrië raakte steeds meer verstrengeld in de Koude Oorlog en werd een bondgenoot van de Sovjet-Unie. De handel met het Westen werd ontmoedigd en bureaucratisch moeilijk gemaakt.
- Veranderde economie: De Syrische markt werd selfsufficienter en de focus verschoof. Tegelijkertijd kwamen er nieuwe wereldspelers op, zoals de Verenigde Staten en Japan, die de markt overspoelden met nieuwe technologieën en producten.
De rol van Iskenderun als 'Nederlandse poort' werd steeds kleiner. De haven is vandaag de dag nog steeds een gigantisch belangrijke hub voor Turkije en de regio, maar de specifieke band met Nederlandse handelaren is grotendeels verbroken. De NHM is nog steeds actief (als onderdeel van ABN AMRO), maar hun focus ligt allang niet meer op deze specifieke route.
Wat we kunnen leren van Iskenderun
De geschiedenis van de handelspost in Iskenderun is meer dan alleen een verhaal over oude scheepsroutes. Het laat zien dat handel nooit stabiel is.
Het is een constant spel van aanpassen, inspelen op kansen en je realiseren dat geopolitiek alles kan veranderen. Iskenderun was decennialang de motor achter de Nederlandse successen in het Midden-Oosten. Het was de plek waar Nederlandse kooplieden hun dromen waarmaakten, ver van huis. Hoewel de Nederlandse vlaggen daar nu zeldzaam zijn, blijft het een symbool van een tijd waarin Nederland, met slimme handel en lef, de wereld veroverde, één havenplaats tegelijk.