Nicolaes Witsen: Amsterdamse burgemeester en zijn kennis van het Ottomaanse Rijk
Stel je even voor: Amsterdam, eind 17e eeuw. Handel, geld en schepen bepalen de stad.
De meeste bestuurders zijn drukker met de VOC-koers dan met verre culturen.
Toch is er één man die net iets anders in het leven staat. Nicolaes Witsen. Ja, die burgemeester. Maar naast zijn politieke taken had hij een obsessie die toen totaal ongebruikelijk was: het Ottomaanse Rijk. Terwijl veel Europeanen de Ottomanen zagen als een bedreiging, wilde Witsen juist weten hoe het echt zat.
Hij verzamelde kennis, kaarten en contacten alsof het handelswaar waren. Dit is het verhaal van een man die de brug sloeg tussen Amsterdam en Constantinopel.
Opgegroeid tussen boeken en kaarten
Nicolaes Witsen werd geboren op 28 november 1646. Hij groeide op in een gerespecteerd Amsterdams gezin.
Zijn vader was boekhandelaar, wat betekende dat Nicolaes van jongs af aan omringd werd door kennis. Boeken, kaarten en reisverhalen lagen letterlijk voor het grijpen.
Na zijn opleiding aan de Levantijnse School – een speciale school die zich richtte op handel en kennis van het Oosten – nam hij in 1673 de boekhandel van zijn vader over. Dit was niet zomaar een winkel; het was een hub voor informatie over de Levant (het oostelijke Middellandse Zeegebied). Hier begon zijn fascinatie voor het Ottomaanse Rijk te groeien. Hij leerde niet alleen handel drijven, maar ook luisteren naar verhalen van reizigers en handelaren die de grenzen overstaken.
De politieke ladder beklimmen
Terwijl Witsen zijn kennis over de Ottomanen vergaarde, klom hij ook snel op in de Amsterdamse politiek. In 1683 werd hij lid van de vroedschap, het stadbestuur.
Zijn pragmatische aanpak en zijn talent voor het vinden van compromissen maakten hem geliefd.
Een recordaantal termijnen
Hij werd wethouder en uiteindelijk burgemeester. Witsen was burgemeester in een tijd waarin leiderschap draaide om stabiliteit en netwerken. Hij bekleedde de functie maar liefst dertien keer.
Dit is een record in de geschiedenis van Amsterdam. Zijn laatste termijn zat erop in 1723, maar hij bleef tot zijn dood in 1726 een invloedrijke figuur. Zijn politieke carrière toont aan dat hij vertrouwen genoot, maar het is zijn intellectuele nieuwsgierigheid die hem echt bijzonder maakte.
De interesse voor het Ottomaanse Rijk: meer dan handel
Waarom zou een Amsterdamse burgemeester zich druk maken om een rijk aan de andere kant van Europa?
In die tijd was het Ottomaanse Rijk een supermacht. Voor Nederland was het belangrijk voor de handel, maar voor Witsen was het meer. Hij was niet bang voor de zogenaamde 'Saracenen'. Integendeel.
Witsen zag het Ottomaanse Rijk als een complexe, georganiseerde samenleving. Hij was geïnteresseerd in hun politieke structuur, hun militaire tactieken en hun economie.
Maar misschien nog wel het meest in hun cultuur en geschiedenis. Waar veel Europeanen de Ottomanen wegzetten als barbaren, zocht Witsen naar nuance.
Hij wilde begrijpen hoe een rijk dat zo groot was, zo lang kon standhouden. Zijn interesse ging verder dan de handelsroutes van de VOC; het was pure, intellectuele nieuwsgierigheid.
Hoe vergaarde hij zijn kennis?
Het knappe aan Witsen is dat hij nooit voet heeft gezet in het Ottomaanse Rijk.
De kracht van correspondentie
Zijn kennis is niet gebaseerd op eigen reizen, maar op een ijzersterk netwerk en een obsessieve verzamelwoede. Witsen schreef duizenden brieven.
Hij correspondeerde met handelaren, diplomaten, missionarissen en geleerden in steden als Constantinopel (Istanboel), Aleppo en Smyrna. Deze brieven waren vaak in het Turks, Italiaans of Latijn. Hij vroeg niet alleen naar prijzen van specerijen, maar ook naar de bouw van moskeeën, de strijd om Hongarije en de werking van het Ottomaanse bestuur, waarvoor hij onder meer vertrouwde op de verslagen van de eerste Nederlandse ambassadeur in Constantinopel. Zijn netwerk was zijn bibliotheek.
Verzamelen van kaarten en manuscripten
Als boekhandelaar had Witsen toegang tot de beste informatie. Hij verzamelde zeldzame kaarten, manuscripten en prenten.
Zijn collectie bevatte gedetailleerde stadsplattegronden van Istanboel en kaarten van de handelsroutes door Anatolië. Deze documenten waren vaak uniek en soms geheime informatie. Hij wist deze bronnen te bemachtigen via zijn connecties in de handel en de diplomatieke wereld.
De Witsen-collectie: Een schat voor de toekomst
Witsen besefte dat al deze informatie niet alleen voor hemzelf was. Hij maakte zijn kennis toegankelijk.
Een deel van zijn uitgebreide collectie doneerde hij aan de Levantijnse School in Amsterdam. Deze instelling werd hierdoor een centrum voor oosterse studies. Vandaag de dag is de zogenaamde ‘Witsen-collectie’ nog steeds te vinden in de Universiteit van Amsterdam.
Het bevat honderden kaarten, manuscripten en brieven. Historici gebruiken deze collectie nog steeds om te begrijpen hoe de Nederlanden en het Ottomaanse Rijk met elkaar omgingen. Het is een tastbare erfenis van een man die verder keek dan zijn eigen tijd.
Een brug tussen culturen
Witsen probeerde actief de relatie tussen Nederland en het Ottomaanse Rijk te verbeteren, waarbij ook het leven van Nederlandse vrouwen in het Ottomaanse Rijk een uniek perspectief bood op deze diplomatieke banden.
Hij zag handel niet alleen als manier om rijk te worden, maar als manier om elkaar te leren kennen. Hoewel er natuurlijk spanningen waren, zoals tijdens confrontaties met Ottomaanse piraten, zocht Witsen naar dialoog.
Hij probeerde vooroordelen te doorbreken. In een tijd waarin de 'Turkse dreiging' een reëel thema was in Europa, presenteerde Witsen een genuanceerder beeld. Hij beschreef de Ottomanen niet als vijanden, maar als een volk met een eigen geschiedenis, wetenschap en tradities. Dit was zeldzaam voor die tijd.
De erfenis van Nicolaes Witsen
Nicolaes Witsen overleed op 18 november 1726. Hij liet een stad na die hem dankbaar was voor zijn bestuur, maar ook een schat aan kennis achter voor de wetenschap.
Zijn nalatenschap is dubbel. Enerzijds was hij een succesvol burgemeester die Amsterdam door een tijdperk van groei loodste.
Anderzijds was hij een pionier in de oriëntalistiek. Zijn werk liet zien dat je een andere cultuur kunt bestuderen zonder vooroordelen, puur door nieuwsgierigheid en grondig onderzoek. Als we vandaag terugkijken op de relatie tussen West-Europa en het Midden-Oosten, is het verhaal van Witsen relevant. Hij toonde aan dat kennis de afstanden kleiner maakt. Zijn collectie en correspondentie blijven een belangrijke bron voor iedereen die wil weten hoe de wereld er in de 17e eeuw uitzag, gezien door de ogen van een slimme Amsterdamse burgemeester.
Veelgestelde vragen
Waarom was Nicolaes Witsen zo geïnteresseerd in het Ottomaanse Rijk?
Nicolaes Witsen was een unieke figuur in Amsterdam, die zich met groot enthousiasme verdieigde in het Ottomaanse Rijk.
Hoe lang was Nicolaes Witsen burgemeester van Amsterdam?
In een tijd waarin veel Europeanen de Ottomanen als een bedreiging zagen, wilde Witsen juist de complexe samenleving, politieke structuur en cultuur van Constantinopel begrijpen en documenteren, en daardoor een brug slaan tussen Amsterdam en deze verre oostelijke stad. Nicolaes Witsen was een uitzonderlijk lange tijd burgemeester van Amsterdam, namelijk dertien keer! Hij bekleedde de functie van 1683 tot 1723, een record in de geschiedenis van de stad.
Wat was Nicolaes Witsens rol in Amsterdam naast zijn politieke functies?
Zijn lange termijn leiderschap toont aan dat hij veel vertrouwen genoot bij de Amsterdammers. Naast zijn politieke taken was Nicolaes Witsen een fervente verzamelaar van kennis over het Ottomaanse Rijk, verzamelde hij kaarten en contacten alsof het handelswaar waren.
Hoe was Nicolaes Witsens jeugd?
Hij was een belangrijke figuur in het Amsterdamse leven, die de brug sloeg tussen de stad en Constantinopel, en een unieke interesse had in de geschiedenis en cultuur van het Ottomaanse Rijk.
Wat maakte Nicolaes Witsen zo bijzonder als burgemeester?
Nicolaes Witsen groeide op in een gerespecteerd Amsterdams gezin, waar hij omringd werd door boeken, kaarten en reisverhalen dankzij zijn vader die boekhandelaar was. Deze vroege blootstelling aan kennis legde de basis voor zijn latere fascinatie voor het Ottomaanse Rijk en zijn verlangen om meer te leren over de wereld. Nicolaes Witsen was een bijzonder burgemeester vanwege zijn pragmatische aanpak en zijn talent voor het vinden van compromissen, wat hem populair maakte bij de Amsterdammers. Bovenal was zijn intellectuele nieuwsgierigheid en zijn ongebruikelijke interesse in het Ottomaanse Rijk, een rijk dat voor veel Europeanen een bedreiging was, wat hem een unieke en gerespecteerde figuur in de stad maakte.