Ottomaanse bronzen en wapens in Nederlandse curiositeitenkabinetten van de 17e eeuw
Stel je even voor: je loopt in de Gouden Eeuw een zolderkamer binnen in Amsterdam. Het is donker, misschien zelfs een beetje benauwd.
Overal waar je kijkt, glimt iets. Grote bronzen schalen, exotische wapens en vreemde voorwerpen die je nog nooit hebt gezien.
Dit was het hart van de curiositeitenkabinetten: de 'wonderkamers' van de rijke elite. Het was de plek waar de wereld in het klein werd verzameld. En een groot deel van die wereld werd binnengehaald door de schepen van de VOC. In dit artikel duiken we in de fascinerende handel in Ottomaanse bronzen en wapens en wat die vertelden over de 17e-eeuwse Nederlanders.
De Handelsroutes: Van Smyrna naar de Zuidas
De handel tussen Nederland en het Ottomaanse Rijk was in de 17e eeuw een goudmijn.
De Nederlandse Oost-Indische Compagnie (VOC) had vaste handelsposten in havens zoals Smyrna (het huidige Izmir), Chios en Tripoli. Deze havens waren de poort naar het oosten.
De Ottomanen wilden graag Nederlands textiel en scheepsbouwmaterialen, en in ruil daarvoor kregen wij toegang tot een wereld vol luxe en exotica. De basis voor deze handel werd gelegd door contracten uit 1602 en 1603 met de Ottomaanse sultans. Deze deals zorgden voor veiligheid en een stabiele stroom van goederen. Het was niet alleen handel in kruiden of zilver; het was een stroom van cultuur. Via deze routes kwam er een constante toevoer van objecten naar Nederland die de nieuwsgierigheid van de gemiddelde Amsterdammer flink prikkelde.
Curiositeitenkabinetten: De Instagram van de Gouden Eeuw
Voordat we naar de objecten kijken, moeten we even begrijpen waar ze terechtkwamen. Curiositeitenkabinetten waren veel meer dan een rommelkamer vol snuisterijen.
Ze waren een statussymbool en een wetenschappelijk lab ineen. Rijke kooplieden en adel bouwden deze kamers om hun wereldwijze blik te tonen.
Een bezoek aan zo'n kabinet was een belevenis. De verzamelaar liet zijn gasten de objecten zien, legde uit waar ze vandaan kwamen en vertelde (soms wat vrije) interpretaties over hun gebruik. De kamers waren vaak donker en vol spiegels, waardoor de glinsterende bronzen en stalen objecten extra tot hun recht kwamen. De kosten voor zo'n collectie waren astronomisch; sommige verzamelingen kostten duizenden guldens.
De Glans van Ottomaans Brons
Ottomaanse bronsgieterij stond in de 17e eeuw op een ongekend hoog niveau.
- Drinkbekers (Kessels): Grote, zware bekers versierd met ingewikkelde bloemmotieven en geometrische patronen. Ze straalden een luxe uit die in Europa nauwelijks te evenaren was.
- Vazen en Schalen: Gebruikt voor kruiden en parfums, vaak versierd met de kenmerkende ster en maan-symbolen.
- Reliekschalen: Hoogwaardige schalen die, hoewel soms door moslims gebruikt, in Europa vaak werden gezien als bijzondere kunstvoorwerpen of zelfs als christelijke reliekhouders werden geïnterpreteerd.
De objecten waren niet alleen functioneel, maar pure kunst. In Nederlandse verzamelingen trof je naast brons ook Turkse muziekinstrumenten bij kooplieden aan. Een specifiek voorbeeld? De bekende reiziger Jan Huygen van der Kerckhove kocht in 1698 in Smyrna een bijzondere kessel. De waarde?
Geschat op 300 gulden. Een enorm bedrag, dat aantoonde dat Ottomaans brons een serieuze investering was.
Wapens: De Kunst van het Oorlogvoeren
Naast sieraden waren het vooral de wapens die de aandacht trokken. De Ottomanen waren een militaire grootmacht, en hun wapens waren technologisch en artistiek vernuftig.
- Kloven (Slagwapens): Zwaar, perfect gebalanceerd en vaak voorzien van ingewikkelde inscripties. Een kloon was een pronkstuk van formaat.
- Bukschooten: Langebuizen die niet alleen door de Ottomanen, maar ook door VOC-kapiteins werden gebruikt.
- Zwaarden en Zwaardassen: Prachtig versierd, vaak met zilver en goud ingelegd.
In de Nederlandse kabinetten vond je: De waarde liep hier enorm op.
Waar een eenvoudige kloon misschien enkele honderden guldens kostte, kon een zeldzame, perfect bewaarde versie duizenden waard zijn. Zo kocht Willem van der Kerckhove (neef van Jan) in 1682 een kloon in Smyrna die later in het Rijksmuseum belandde als bewijs van deze topkwaliteit.
De Blik op het Ottomaanse Rijk
Wat deden deze objecten nu precies voor de verzamelaar? Ze waren een venster op een wereld die tegelijkertijd werd bewonderd en gevreesd. De Ottomanen werden in Europa vaak gezien als machtig en rijk, maar ook als 'anders' of 'barbaars'. Wie zelf op zoek wil gaan naar dergelijke objecten, kan onze gids voor Ottomaanse kunst in Nederlandse musea raadplegen.
Door deze wapens en bronzen in huis te halen, namen Nederlanders een stukje van die kracht over.
Ze vertelden bezoekers: "Kijk, ik heb contacten met de andere kant van de wereld. Ik begrijp die cultuur." Tegelijkertijd was er een zekere angst; de Ottomanen waren immers de grote rivaal.
De objecten stonden dan ook vaak naast kaarten en prachtige Ottomaanse kalligrafie om de 'vreemde' cultuur te duiden. Vandaag de dag vind je deze schatten niet meer in zolderkamers, maar in toonaangevende musea zoals het Rijksmuseum in Amsterdam en het Nationaal Museum van Oorlogsvinding in Arnhem. Ze herinneren ons aan een tijd waarin Nederland de wereld ontdekte, niet alleen met schepen, maar ook met de objecten die ze mee terugnamen.