Turkenportretten in de Nederlandse schilderkunst: Rembrandt en zijn tijdgenoten
Stel je even voor: je loopt door een museum in Amsterdam, ergens in het hart van de Gouden Eeuw. Je kijkt naar een schilderij en ziet een man met een tulband, een snor en ogen die recht door je heen kijken.
Het is geen verhaal uit duizend-en-een-nacht, maar een echt portret. In de 17e eeuw waren Turkse mannen niet zomaar een verre herinnering; ze waren onderdeel van het dagelijks leven in Nederland.
Handelaren, diplomaten en bezoekers uit het Ottomaanse Rijk werden vastgelegd op doek door meesterschilders. Dit artikel duikt in de wereld van de Turkse portretten, met een scherpere blik op Rembrandt en zijn tijdgenoten, en ontdekt waarom deze schilderijen zo fascinerend zijn.
Waarom schilderden Nederlanders eigenlijk Turken?
Om dit te begrijpen, moeten we terug naar de handel. De 17e eeuw was de tijd van de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) en de West-Indische Compagnie (WIC).
Nederland was een handelsreus. Hoewel de focus vaak op Azië ligt, was de handel met het Ottomaanse Rijk – met name de Levant (gebieden rond de Middellandse Zee) – enorm belangrijk.
Exotisme en status aan de muur
Steden zoals Smyrna (het huidige Izmir) en Aleppo waren cruciale handelsposten. Nederlandse kooplieden reisden heen en weer, en Turkse handelaren kwamen naar Nederlandse havens zoals Amsterdam en Rotterdam. Dit zorgde voor een constante stroom van mensen, goederen en culturele indrukken.
De vraag naar portretten van deze ‘Oosterlingen’ kwam voort uit een mix van nieuwsgierigheid en status. Een Nederlandse koopman die handelde in specerijen, zijde of tapijten, wilde graag laten zien dat hij connecties had over de grenzen.
Een schilderij van een Turkse zakenpartner aan de muur was een soort visitekaartje. Het zei: "Kijk, ik heb wereldse contacten en ik doe mee in de grote handel." Het was een manier om de exotische wereld naar Nederland te halen. Maar het ging niet alleen om de handel; het was ook een manier om de ander te leren kennen. Hoewel er zeker vooroordelen bestonden, was er ook een oprechte interesse in hoe deze mannen eruitzagen, wat ze droegen en wie ze waren.
Rembrandt: Een Meester in Karakter
Als we het hebben over portretten in de Gouden Eeuw, kunnen we Rembrandt van Rijn niet overslaan.
Hij was niet zomaar een schilder; hij was een psycholoog op doek. Waar sommige schilders vooral de kleding en de status wilden laten zien, wilde Rembrandt de ziel van de persoon vangen. Rembrandt schilderde diverse figuren die geassocieerd worden met de Turkse cultuur of het Ottomaanse Rijk. Zijn aanpak was uniek.
Hij gebruikte vaak donkere achtergronden waardoor de figuur eruit springt. Zijn penseelstreken waren soms ruw, maar altijd levensecht.
Isaac Arminius: Een Diplomaat op Doek
Het ging hem om de textuur van de huid, de glinstering in de ogen en de uitdrukking van de mond.
Een beroemd voorbeeld is het portret van Isaac Arminius. Hoewel hij een theoloog was, toont het schilderij de typische stijl van Rembrandt bij het vastleggen van mannen met een achtergrond in de handels- en diplomatieke wereld. Rond 1636 schilderde Rembrandt hem niet als een statisch figuur, maar als een denkend mens.
De blik is intens, de details in de kleding zijn subtiel en de sfeer is rustig maar krachtig. Rembrandt wist de waardigheid en het karakter van zijn onderwerp te vangen, ongeacht hun achtergrond.
Hoewel de identiteit van sommige modellen soms ter discussie staat, laat Rembrandts werk zien dat hij oog had voor het individu. Of het nu ging om een koopman uit Smyrna of een diplomaat in dienst van de VOC, Rembrandt schilderde ze met dezelfde toewijding, wat duidelijk wordt in een vergelijking met Jan Baptist Weenix.
Tijdgenoten: Andere Stijlen en Visies
Rembrandt was de grootste, maar zeker niet de enige. Andere schilders in Amsterdam en ver daarbuiten hielden zich ook bezig met deze trend. Schilders als Jan Mantsveld, Jan van de Velde en Pieter Sebaldus leverde prachtig werk af.
Hun stijl verschilde vaak van die van Rembrandt. Waar Rembrandt vaak donker en psychologisch was, werkten sommige tijdgenoten wat helderder en meer gedetailleerd.
De Levantijnse handel als inspiratie
Bij hen lag de nadruk soms meer op de pracht en praal van de kleding. Een Turkse man werd vaak afgebeeld met een tulband, een lange jas (bekend als een kaftan) en sierlijke schoenen.
Deze kleding was vaak van zijde en kostbaar, en schilders lieten graag zien dat ze deze stoffen goed konden weergeven. Deze schilders werden gesteund door de vraag vanuit de gegoede burgerij. Net als bij Rembrandt waren opdrachtgevers vaak rijke kooplieden.
De schilderijen werden niet alleen als kunst gezien, maar ook als documentatie van hun handelsnetwerk.
De populariteit van deze portretten piekte in de jaren 1630 en 1640. In deze periode werden er honderden portretten geschilderd. De prijzen varieerden sterk: een simpel portretje was betaalbaar voor de middenklasse, maar een groot, gedetailleerd doek van een beroemde schilder kon duizenden guldens kosten. Dat was een vermogen!
De Blik van de Schilder: Vooroordeel of Waardering?
Het is belangrijk om eerlijk te kijken naar hoe deze mannen werden afgebeeld. Was het altijd positief? Helaas niet altijd.
In de 17e eeuw was er ook sprake van vooroordelen. Turken werden in kranten en toneelstukken soms neergezet als gevaarlijk of onbetrouwbaar. Dit kon doorsijpelen in de kunst.
Toch is er een interessant verschil tussen de kunst en de propaganda.
In de portretten zien we vaak meer waardering dan in de spotprenten. Een portret is een ontmoeting één-op-één. Een schilder moet kijken naar zijn model.
Als je urenlang naar iemand kijkt om hem te schilderen, verdwijnen de abstracte vooroordelen en blijft het individu over. Rembrandt was hierin een voorloper.
Hij schilderde mensen zoals ze waren, met rimpels, oneffenheden en een eigen uitstraling.
Zijn Turkse portretten zijn geen karikaturen, maar serieuze afbeeldingen van mensen met een eigen verhaal. Andere schilders volgden dit voorbeeld, al bleef de nadruk op de exotische kleding soms prominent aanwezig.
De Betekenis van deze Portretten Vandaag
Waarom zijn deze schilderijen nu nog belangrijk? Omdat ze laten zien dat Nederland altijd al een smeltkroes van culturen is geweest.
De Gouden Eeuw was niet alleen wit; er was een wereldwijde uitwisseling van goederen en mensen. Deze Turkse portretten zijn een visuele geschiedenis van de handel. Ze tonen aan dat de wereld toen al kleiner werd.
Een koopman in Amsterdam kon een zakendeal sluiten met iemand uit het Ottomaanse Rijk, en dat werd vastgelegd op doek voor het nageslacht. Bovendien laten deze werken zien hoe kunstenaars probeerden om de ander te begrijpen.
Het is een dialoog tussen twee werelden: de Nederlandse en de Ottomaanse.
De schilderijen zijn een bewijs van de rijke diversiteit van de Nederlandse kunstgeschiedenis. Ze bieden ons een venster op een tijd waarin handel, kunst en cultuur onlosmakelijk met elkaar verbonden waren. Als je nu weer door een museum loopt, en je ziet zo’n portret met een Turkse man, kijk dan eens diep in zijn ogen. Je ziet niet alleen een model uit de 17e eeuw; je ziet een verhaal van reizen, handel en ontmoetingen die de geschiedenis van Nederland hebben gevormd.
Veelgestelde vragen
Waarom schilderden Nederlandse kunstenaars zo vaak portretten van mensen uit het Ottomaanse Rijk?
In de 17e eeuw was de handel tussen Nederland en het Ottomaanse Rijk, met name via de Levant, enorm belangrijk. Nederlandse kooplieden die in steden als Smyrna en Aleppo actief waren, wilden graag laten zien dat ze wereldse contacten hadden. Een portret van een Turkse zakenpartner was dan een prestigieuze visitekaartje, die hun connecties en succes symboliseerden.
Welke rol speelde Rembrandt van Rijn in het schilderen van Turkse portretten?
Rembrandt was een meester in het vastleggen van de persoonlijkheid van zijn onderwerpen. In plaats van alleen de status of de kleding te benadrukken, probeerde hij de ziel van de persoon te vangen door aandacht te besteden aan details zoals de textuur van de huid, de glinstering in de ogen en de uitdrukking van de mond. Zijn unieke stijl, met donkere achtergronden en ruwe penseelstreken, maakte zijn portretten bijzonder levendig.
Wat was de status van een portret van een Turkse handelaar in de Gouden Eeuw?
Een portret van een Turkse handelaar was meer dan alleen een afbeelding; het was een statussymbool. Het toonde aan dat de Nederlandse koopman succesvol was in de internationale handel en dat hij waardevolle connecties had met handelspartners uit het Ottomaanse Rijk. Het was een manier om exotische invloeden naar Nederland te halen.
Welke culturele invloeden werden via de handel met het Ottomaanse Rijk naar Nederland gebracht?
Door de handel met het Ottomaanse Rijk, met name via steden als Smyrna en Aleppo, kwam er een constante stroom van mensen, goederen en culturele invloeden naar Nederland. Nederlandse kooplieden brachten exotische producten zoals specerijen, zijde en tapijten mee, maar ook de ideeën en invloeden van de Ottomaanse cultuur.
Hoe beschouwden Nederlandse kunstenaars de Turkse handelaren?
Hoewel er vooroordelen bestonden, was er ook een oprechte interesse in hoe deze mannen eruitzagen, wat ze droegen en wie ze waren. De kunstenaars wilden niet alleen de status van de handelaar vastleggen, maar ook een portret maken dat de persoonlijkheid en de culturele achtergrond van de onderwerpen weergaf.