Turkse muziekinstrumenten in het bezit van Nederlandse kooplieden en diplomaten
Stel je even voor: je loopt in de Gouden Eeuw door de drukke straten van Amsterdam. Schepen vol met specerijen uit verre landen meren aan.
In de huizen van rijke kooplieden vind je niet alleen Chinese porseleinen of Indiase textiel, maar ook iets veel persoonlijkers: muziekinstrumenten uit het Ottomaanse Rijk. We hebben het dan over Turkse instrumenten die een lange reis hebben gemaakt om uiteindelijk in Nederlandse woonkamers te belanden. Het is een verhaal van handel, status en een fascinatie voor het exotische.
Handel in Gulden en Gitaarklanken
De relatie tussen Nederland en het Ottomaanse Rijk (het huidige Turkije) was in de 16e en 17e eeuw er een van ‘handel boven alles’. Natuurlijk, er waren politieke spanningen, maar de handelaren van de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) en de West-Indische Compagnie (WIC) wilden vooral winst maken.
Ze voeren naar Constantinopel (het huidige Istanbul) om specerijen, zijde en tapijten te kopen.
Dit leverde enorme bedragen op. Alleen al de VOC zou in de 17e eeuw voor miljoenen guldens aan goederen hebben verhandeld met de Ottomanen. Dit geld zorgde voor een enorme welvaart hier in Nederland.
Maar handel is nooit alleen zakelijk. Wanneer Nederlandse diplomaten en kooplieden terugkeerden van hun reizen, brachten ze vaak meer mee dan alleen contracten. Ze hadden souvenirs. En de mooiste souvenirs waren diegene die je kon horen. Muziekinstrumenten waren hét perfecte bewijs van een verre reis en een teken van een wereldse smaak.
De Muzikale Schatten uit het Oosten
Welke instrumenten waren dat precies? De Nederlanders kwamen in aanraking met een muziekcultuur die heel anders was dan die van hen.
De Oud: De Koning van de Kamer
De instrumenten waren vaak prachtig versierd en maakten geluiden die we hier nog niet kenden. Als er één instrument was dat symbool stond voor de Turkse muziek, was het wel de oud. Dit is een snaarinstrument dat lijkt op een grote, peervormige gitaar met een hals zonder frets (van die dwarsstreepjes).
De Ney: De Fluit van de Ziel
De snaren werden bespeeld met een plectrum. Voor Nederlanders was dit een exotisch pronkstuk.
Een goed gebouwde oud kon in de 17e eeuw tussen de 10 en 30 gulden kosten – een flink bedrag, waardoor het meteen een statussymbool was.
De Kanun en Darbuka: De Basis
Een heel ander geluid was de ney. Dit is een eenvoudig ogende fluit, gemaakt van een holle rietstengel of klei. Hij produceert een zacht, ademend en soms melancholisch geluid. Hoewel de oud vaker voorkwam in Nederlandse collecties, was de ney geliefd bij fijnproevers en verzamelaars die op zoek waren naar diepgang en spiritualiteit.
De kanun is een zither-achtig instrument met tientallen snaren. Je legt hem op schoot en je speelt met je vingers of plectrums.
Het is een complex en duur instrument, vaak bespeeld door professionals. In Nederland was het een echte curiositeit, iets waar je je kennis van muziek mee demonstreerde. Voor de ritmische noot was er de darbuka (of doumbe).
Deze urnvormige trommel produceert een scherp, percussief geluid. Hoewel deze instrumenten vaak lokaal werden gekocht en niet altijd werden meegenomen naar Nederland, werden ze wel degelijk verzameld door de echte liefhebbers.
Statussymbolen in de Gouden Kamer
Waarom kochten Nederlandse kooplieden deze instrumenten eigenlijk? Ze gingen er zeker niet allemaal op een zondagmiddag op spelen. De belangrijkste functie was decoratie en status, vergelijkbaar met hoe Turkse tenten en tentdoek destijds dienden als statussymbool bij de Nederlandse adel en burgerij.
In die tijd was het hebben van objecten uit verre landen een teken van rijkdom en kennis.
Je liet zien dat je de wereld begreep. De instrumenten werden vaak prachtig opgeborgen in speciale kasten of aan de muur gehangen.
Soms werden ze ook daadwerkelijk bespeeld door hofmusici of gasten tijdens diners om een exotische sfeer te creëren. Het was entertainment en cultuur ineen. Sommige instrumenten werden bovendien 'ver-Nederlandst'.
Denk aan handvatten van edelhout of versieringen die beter pasten bij de Europese smaak.
De VOC speelde hierin een sleutelrol. Ze hadden niet alleen handelsposten, maar ook contacten met lokale muzikanten. Soms werden instrumenten speciaal ingekocht voor officiële ontvangsten of als geschenken voor Europese adel. De VOC had in haar archieven specifieke notities over de waarde en het gebruik van deze items.
Waar Zijn Ze Nu?
Het is jammer genoeg niet zo dat we in elk museum honderden Turkse instrumenten uit de Gouden Eeuw vinden. Veel is verloren gegaan door oorlogen, branden of simpelweg verval. Hout is nu eenmaal niet eeuwig.
Toch zijn er nog pareltjes bewaard gebleven. Je vindt ze in grote musea.
Zo heeft het Rijksmuseum in Amsterdam en het Mauritshuis in Den Haag objecten in de collectie die hier thuishoren. Wie zelf op zoek wil naar dergelijke Ottomaanse kunst in Nederlandse musea, kan in deze instellingen terecht.
Soms is het niet eens een heel instrument, maar een onderdeel of een afbeelding van een schilderij waarop zo’n instrument te zien is. Ook de Koninklijke Bibliotheek bewaart documenten en prenten die laten zien hoe deze instrumenten eruitzagen en hoe ze werden gewaardeerd. Naast deze instrumenten is ook Ottomaanse kalligrafie in Nederlandse verzamelingen goud waard voor historici.
Ze laten zien dat de wereld in de 17e eeuw al veel kleiner was dan we denken.
De handel zorgde niet alleen voor welvaart, maar bracht ook klanken, ideeën en culturen bij elkaar. Zo blijven de echo’s van die Turkse snaren en fluiten nog steeds te horen in de Nederlandse geschiedenis.
Veelgestelde vragen
Wat waren de meest populaire Turkse muziekinstrumenten in Nederland in de Gouden Eeuw?
In de 17e eeuw waren instrumenten als de oud, de ney en de kanun populair in Nederlandse huizen. De oud, een soort grote peervormige gitaar, was een statussymbool, terwijl de ney een zachte, melancholische klank produceerde en geliefd was bij verzamelaars. De kanun, een zither-achtig instrument, voegde een complex geluid toe aan de muzikale verzameling.
Hoe beïnvloedde de handel met het Ottomaanse Rijk de muzieksmaak in Nederland?
De handel met het Ottomaanse Rijk bracht Nederlandse kooplieden en diplomaten in contact met een rijke muzikale cultuur.
Wat kostte een instrument zoals de oud in de 17e eeuw?
Ze haalden instrumenten zoals de oud en de ney terug, wat leidde tot een fascinatie voor exotische klanken en een verlangen naar een wereldse smaak in de Nederlandse woonkamers. Deze instrumenten werden gezien als bewijs van verre reizen en luxe.
Waarom waren instrumenten uit het Ottomaanse Rijk zo gewild in Nederland?
Een goed gebouwde oud kon in de 17e eeuw tussen de 10 en 30 gulden kosten. Dit was een aanzienlijk bedrag, waardoor het instrument een duidelijke statusverklaring was en alleen voor de rijksten toegankelijk was. Het was dus een symbool van welvaart en wereldwijde connecties.
Welke rol speelden de VOC en WIC bij het importeren van Turkse instrumenten?
Instrumenten uit het Ottomaanse Rijk waren gewild vanwege hun unieke klank, hun prachtige versiering en de status die ze symboliseerden.
Ze vertegenwoordigden een connectie met verre landen en een fascinatie voor het exotische, wat in de Gouden Eeuw een populaire smaak was. Ze waren een teken van rijkdom en wereldwijde kennis. De VOC en WIC waren verantwoordelijk voor de handel met Constantinopel, waar ze specerijen, zijde en tapijten kochten. Door deze handel brachten Nederlandse diplomaten en kooplieden vaak Turkse instrumenten terug naar Nederland, waardoor ze in Nederlandse huizen terechtkwamen en een belangrijk onderdeel werden van de muzieksmaak.