Turkse was als conserveringsmiddel in de Nederlandse apotheek van de 17e eeuw

Pieter van Dijk

Historicus en expert Ottomaanse handelsgeschiedenis

Stel je even voor: je loopt door een straatje in Amsterdam, ergens in het begin van de 17e eeuw. De lucht hangt vol met de geur van houtskool, specerijen en natte klei.

Je passeert een winkel die eruitziet als een kruising tussen een kruidenierszaak en een wetenschappelijk laboratorium.

Dit is de apotheek. Hier worden medicijnen gemaakt die nog lang niet zo betrouwbaar waren als vandaag. In een tijd waarin ieder hoestje fataal kon zijn, was één ding belangrijker dan ooit: conserveren.

Hoe hield je je dure kruiden en tincturen goed? Het antwoord ligt misschien wel verborgen in een potje met een bruine, plakkerige substantie: Turkse was.

De Gouden Eeuw was niet alleen een tijd van schilderijen en schepen, maar ook van een explosie in de handel. Apotheken veranderden van lokale kruidendokters in internationale handelshuizen. En net als bij de moderne farmacie, draaide het toen ook om één ding: kwaliteit behouden. In dit artikel duiken we in de fascinerende wereld van de 17e-eeuwse Nederlandse apotheek en ontdekken we hoe een wasachtige substantie uit de Turkse Rivièra onmisbaar werd voor de geneeskunde.

Een Gouden Eeuw voor de Apotheek

Voordat we dieper ingaan op de was, moeten we begrijpen wat er speelde. In de 16e eeuw waren apotheken nog vaak kleinschalige, lokale bedrijfjes.

Maar door de komst van de Vereenigde Oostindische Compagnie (VOC) veranderde alles.

De havens van Amsterdam en Rotterdam stroomden vol met schepen uit Azië. Dit zorgde voor een stortvloed aan nieuwe kruiden, specerijen en ingrediënten die voorheen onbetaalbaar of onbekend waren. De vraag naar medicijnen nam enorm toe, niet alleen in Nederland, maar in heel Europa.

Apothekers kregen te maken met een complexere markt. Om de kwaliteit te garanderen, werd in 1592 de 'Gilde van Apothekers' opgericht in Amsterdam. Dit was een cruciale stap. Het doel? Standaardisatie. Ze wilden voorkomen dat kwakzalvers rommel verkochten.

Maar met al die exotische import was het een uitdaging om producten vers te houden.

De handel floreerde, en met die handel kwam de behoefte aan betere conservering.

Wat was Turkse was precies?

Laten we de mythes de wereld uit helpen. 'Turkse was' had niets te maken met bijen.

Hoewel het net zo plakkerig en bruin kan zijn, was het een plantaardig product. De was werd gewonnen uit de zaden van de Hippocrate papaver, een plant die groeide in de Turkse Rivièra. Ondanks de naam 'opium' had deze plant niets te maken met de opium die we kennen uit de drugsindustrie; het was vooral een bron van een waardevolle was.

De productie was simpel maar effectief. De zaden werden geperst, waarna de was werd gewonnen en verfijnd.

Het resultaat was een lichtbruine substantie met een milde geur, zeer geschikt voor medicinale doeleinden. De naam 'Turkse was' is een typisch voorbeeld van hoe handelsproducten vernoemd werden naar hun herkomst of de handelsroute. Via het Ottomaanse Rijk kwam het product naar Europa, en net als bij Turkse dromedaris-gommen en harsen, bleef de naam plakken, net als de was zelf.

De magie van conserveren: Hoe werkte het?

Waarom was deze was zo speciaal voor een apotheker? Omdat het de perfecte barrière vormde tegen de vijanden van medicijnen: lucht, vocht en licht.

• Als verzegeling: Potten en flessen werden afgesloten met een laagje gesmolten was. Dit zorgde ervoor dat er geen lucht bij de inhoud kwam, wat oxidatie en bederf tegenging.
• Als coating: Geneesmiddelen in poedervorm kregen een dun laagje was over zich heen. Dit werkte als een soort suikervrije snoepjeslaag die de werkzame stoffen beschermde tegen de omgeving.
• Als bindmiddel: In sommige zalf- of pilrecepten werd de was toegevoegd om de substantie stabiel en stevig te maken.

Zonder moderne koelkasten of vacuümverpakkingen was bederf een constante dreiging. Apothekers gebruikten Turkse was op drie slimme manieren: Vooral voor kruiden die via Ottomaanse handelsroutes binnenkwamen, was deze was een uitkomst. Het zorgde ervoor dat een duur potje kruiden niet na een paar maanden waardeloos werd.

De prijs van versheid: Handel en kosten

Natuurlijk had deze luxe zijn prijs. Turkse was was niet goedkoop.

Het moest worden geïmporteerd uit een ver gebied, en dat betekende dat transportkosten en risico's werden doorberekend aan de klant.

In de vroege 17e eeuw lag de prijs ergens tussen de 10 en 20 stuivers per pond. Afhankelijk van de kwaliteit en de schaarste kon dit flink schommelen. Voor een apotheker was dit een lastige afweging.

Enerzijds wilde je je medicijnen zo lang mogelijk houdbaar houden (en dus de klant tevreden houden), anderzijds moest je de kosten in de gaten houden. In receptenboeken van die tijd zie je dan ook vaak specifieke notities terugkomen: "X hoeveelheid Turkse was, voor het verzegelen van deze tinctuur." Het was een directe kostenpost die meetelde in de bedrijfsvoering.

De rol van regulering en kwaliteit

Hoewel de Apothekersgilden streedten voor kwaliteit, was de controle in de 17e eeuw nog lang niet waterdicht. Er was nog geen sprake van een uniforme Europese Farmacopee (een soort standaardboek voor medicijnen).

Apothekers moesten vaak op hun eigen oordeel vertrouwen. Als een lading Turkse was arriveerde, was het aan de apotheker om te beoordelen of de kwaliteit goed was. Zagen de stukken er verkleurd uit?

Had het een rare geur? De reputatie van de leverancier was hierbij cruciaal.

Een goeie leverancier leverde was van constante kwaliteit, wat betekende dat de apotheker zijn eigen klanten ook beter van dienst kon zijn. Het was een systeem gebaseerd op vertrouwen en ervaring, want labanalyses bestonden nog niet.

Alternatieven en concurrentie

Turkse was was dominant, maar het was niet de enige optie. Apothekers experimenteerden continu. Zo ontdekten zij ook minder bekende Ottomaanse importgoederen, zoals was gewonnen uit noten of hennep, al waren die vaak van mindere kwaliteit of minder geschikt voor medicinale doeleinden.

Andere methoden om medicijnen te bewaren waren het gebruiken van alcohol (spiritus), ether of honing.

Dit werkte goed voor bepaalde vloeistoffen, maar niet voor poeders of vaste stoffen. Turkse was had dus een unieke niche: het was smaakloos (belangrijk!), inert (reageerde niet met de medicijnen) en vormde een stevige, waterdichte laag. Het was vaak de beste keuze voor de meest gevoelige preparaten.

Het einde van een tijdperk

De 17e eeuw was de hoogtijdagen van Turkse was, maar de gloriedagen waren geteld. In de loop van de 18e en 19e eeuw veranderde de farmacie drastisch. Wetenschappelijke ontdekkingen leidden tot nieuwe, effectievere conserveringsmiddelen.

Denk aan de opkomst van chemische conservering en betere verpakkingsmaterialen. Bovendien werd de handel complexer en werden er strengere eisen gesteld aan medicijnen.

De oude, ambachtelijke methoden maakten plaats voor gestandaardiseerde processen. De 'Europese Farmacopee' zou uiteindelijk de richting bepalen, waardoor de behoefte aan natuurlijke was als hoofdbestanddeel afnam.

Toch blijft het een fascinerend hoofdstuk. In een tijd waarin de wetenschap nog in de kinderschoenen stond, vond men een ingenieuze manier om de kwaliteit van medicijnen te waarborgen. De volgende keer dat je een oude apotheekfles ziet, bedenk dan dat er waarschijnlijk een laagje Turkse was heeft gezeten. Het was de stille kracht die de Gouden Eeuw gezond hield.