Vergelijking: hoe Rembrandt en Jan Baptist Weenix Turkse personages anders uitbeeldden
Stel je even de Gouden Eeuw voor. Grote namen, indrukwekkende doeken en een handelsstroom die de wereld op zijn kop zette.
Twee van de grootste sterren op dat podium waren Rembrandt van Rijn en Jan Baptist Weenix.
Ze leefden ongeveer tegelijk, schilderden allebei graag mensen en hadden een neus voor wat er speelde in hun tijd. Toch is er één onderwerp waarop hun talenten compleet anders tot uiting kwamen: de manier waarop ze Turkse personages vastlegden. Rembrandt en Weenix keken allebei naar de nieuwkomers in de stad, maar wat ze zagen, was totaal anders. En hoe ze dat op het doek zetten, was nog veel interessanter.
Waarom Turkse beelden ineens overal opdoken
Om te begrijpen waarom Rembrandt en Weenix überhaupt Turkse figuren schilderden, moeten we even kijken naar de economie van de 17e eeuw.
Nederland was destijds een handelsreus. De handel met het Ottomaanse Rijk (het huidige Turkije) floreerde als nooit tevoren. Nederlandse schepen voeren op en neer naar Smyrna en Constantinopel, en ze brachten niet alleen goederen mee, maar ook verhalen en een andere cultuur.
De Turkse gemeenschap in Amsterdam werd steeds zichtbaarder. Handelaren, zeelieden en diplomaten zorgden voor een levendige uitwisseling.
In de kunst werd dit al snel opgepikt. Een schilderij met een 'Oosterling' erop was niet alleen mooi, het was ook een teken van welvaart en wereldse interesses.
Het was een manier om te laten zien: "Kijk, ik ben verbonden met de verre uithoeken van de wereld." Dit was de voedingsbodem waarop Rembrandt en Weenix hun eigen ideeën loslieten.
Rembrandt: De mens achter de cultuur
Rembrandt had een gave die weinig andere schilders hadden. Hij was niet zo geïnteresseerd in de 'exotische' kleding of de sierlijke attributen.
Nee, Rembrandt wilde de mens zien. Zijn beroemde schilderij De Turkse Man (rond 1635) is hier een perfect voorbeeld van. Je kijkt een man recht in zijn ogen.
Het is geen verkleedpop, maar een individu. Rembrandt schildert hem met een ongelooflijke hoeveelheid detail.
Je ziet de rimpels, de oneffenheden van de huid en de vermoeidheid in zijn blik.
De kleding – een tulband en een zware jas – draagt de man, maar definieert hem niet. Rembrandt gebruikt zijn beroemde clair-obscur (het spel van licht en donker) niet om de kleding mooi te laten glanzen, maar om het gezicht vorm te geven. De schaduwen maken de man diep en mysterieus, maar vooral: heel echt. Zijn Turkse figuren staan er vaak wat alleen op.
Ze zijn niet onderdeel van een drukke markt of een feest. Ze zijn er simpelweg, als persoon.
Focus op het innerlijke verhaal
Rembrandt wilde weten wie deze man was, wat hij had meegemaakt. Het resultaat is een portret vol psychologie en levenskracht. Wat Rembrandt onderscheidt, is zijn focus op het innerlijke.
Waar anderen misschien de nadruk legden op de pracht en praal van de Oosterse mode, pakte Rembrandt zijn penseel om een ziel te vangen.
Zijn figuren hebben een verleden en een gedachtegang. Je vraagt je af wat hij denkt. Dat maakt zijn werk tijdloos en krachtig.
Weenix: De levendigheid van de handel
Waar Rembrandt inzoomde op het individu, hield Jan Baptist Weenix juist van de grote chaos van het leven.
Weenix was een meester in het schilderen van markttaferelen en havens. Zijn werk straalt energie, rijkdom en beweging uit.
Zijn beroemde doek Turkse Markt (1642) is een drukte van jewelste. Bij Weenix zijn de Turkse figuren vaak onderdeel van een groter geheel. Ze zitten midden in de actie. Ze staan tussen de koopwaar, waaronder exotische stoffen en tentdoek die zo geliefd waren bij de Nederlandse adel.
Weenix schilderde hen vaak in felle, opvallende kleuren: rood, groen, blauw. Het doel was niet zozeer om de diepe psychologie van één persoon te tonen, maar om de sfeer van de handel te vangen.
Het ging om de welvaart die deze handel bracht. De figuren bij Weenix zijn vaak dynamischer. Ze praten, wijzen, onderhandelen. Ze zijn actief.
In contrast met de stille, introspectieve portretten van Rembrandt, barsten Weenix’ doeken van het leven. De Turkse personages zijn hier vaak stereotype: ze zijn de 'handelaar' of de 'exoot'.
Decoratie versus emotie
Ze dragen de kleurrijke kleding en staan symbool voor de rijkdom van het Oosten.
Het zijn prachtige decorelementen in een levendig verhaal over handel en welvaart. Waar Rembrandt de emotie van een persoon wilde blootleggen, wilde Weenix waarschijnlijk vooral een mooi en rijk schilderij maken. Zijn werk past perfect in de smaak van de rijke burgerij die hield van kleur en pracht.
Het is minder ingetogen, maar des te spectaculairder. De focus ligt op de groep, de interactie en de materiële rijkdom.
Het verschil in techniek: licht versus kleur
Deze verschillen in visie zie je direct terug in hun techniek. Rembrandt werkte vaak laag over laag, met olieverf.
Hij bouwde zijn schilderijen op om diepte te creëren. Zijn gebruik van licht is magisch; hij haalt de figuren uit de duisternis, als ware het een spotlight op een toneel.
Dit versterkt de eenzaamheid en de focus op het gezicht. Weenix had een lossere, vlottere toets. Hij schilderde vaak sneller, meer direct. Zijn kleurgebruik is helderder en minder gemengd.
Waar Rembrandt een kleur mengt tot een ondoorgrondelijke tint, houdt Weenix het vaak bij felle, pure kleuren om de levendigheid te benadrukken.
Zijn penseelstreken zijn vaak korter en kwastiger, wat goed past bij de beweging van een marktplein. Rembrandt schildert de stilte; Weenix schildert het lawaai.
Conclusie: twee kanten van dezelfde medaille
Als we Rembrandt en Weenix naast elkaar leggen, zie je niet wie er 'beter' schilderde, maar zie je twee compleet verschillende werelden.
Rembrandt zocht naar de universele menselijke ervaring, verborgen onder een tulband. Hij maakte van de 'vreemdeling' een naaste. Zijn werk is een ontmoeting.
Weenix zocht naar de ervaring van de handel, de dynamiek van de stad en de schoonheid van het exotische. Hij maakte van de 'vreemdeling' een onderdeel van een prachtig, economisch verhaal.
Zijn werk is een observatie. Beide schilders lieten zien hoe de Nederlandse Gouden Eeuw verbonden was met de wereld, mede door hoe Nederlandse graveurs Ottomaanse steden in beeld brachten.
Rembrandt door de menselijke blik, Weenix door de blik van de handelaar. En samen geven ze ons een rijk en divers beeld van hoe Nederland in de 17e eeuw naar de wereld keek.